In het kort
- Koorts kan het eerste teken zijn van een tropische ziekte: zowel tijdens het verblijf als bij terugkomst is medisch advies altijd aangewezen.
- De incubatietijd kan oplopen tot meerdere weken of zelfs maanden: de eerste symptomen treden soms pas lang na thuiskomst op.
- Zich beschermen tegen muggenbeten blijft één van de meest effectieve maatregelen, zowel overdag als ’s nachts.
- Als u in het buitenland symptomen krijgt, zorgt Redion voor uw medische begeleiding en, afhankelijk van uw polis, voor medische repatriëring.
De eerste symptomen herkennen
Drie dagen na uw terugkeer van een verblijf in een ver land loopt de koorts op. U schrijft dit toe aan het tijdsverschil of de nachtvlucht. De volgende dag is de koorts er nog steeds. Dan rijst de vraag, een beetje laat: wat als het te wijten is aan mijn reis?
Het is een terechte vraag. De meeste zogenaamde tropische ziekten openbaren zich niet tijdens het verblijf, maar pas erna. Bij sommige duurt het een week, bij andere een maand of langer. Door deze vertraging is het moeilijk om ze in verband te brengen met de reis, wat de diagnose vertraagt.
Dit onderwerp is voor een Belgische reiziger allesbehalve anekdotisch. In 2016 vermeldde het rapport van Sciensano dat er jaarlijks tweehonderdvijftig tot driehonderd gevallen van malaria naar België werden geïmporteerd. Het Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen, het nationaal referentielaboratorium voor malaria, telde er in 2023 in totaal 507 en constateert een verdubbeling in het afgelopen decennium.
Deze gids behandelt de twee momenten waarop deze vraag aan de orde is: vóór het vertrek en tijdens het verblijf, om jezelf te beschermen, en bij terugkeer, om te weten waarop je moet letten.
Welke tropische ziekten in welke regio’s?
Onder de term ‘tropische ziekte’ vallen zeer uiteenlopende ziekten, die alleen hun verspreidingsgebied gemeen hebben: de intertropische gordel (tussen de Kreeftskeerkring en de Steenbokskeerkring), in Afrika, Zuid- en Zuidoost-Azië, Midden- en Zuid-Amerika, evenals in verschillende eilandengroepen in de Stille Oceaan.
Ze worden ingedeeld op basis van de wijze van overdracht, omdat die bepalend is voor de preventiemaatregelen.
Om te weten welke ziekten er op uw bestemming aanwezig zijn, zijn er vanuit België twee gezaghebbende bronnen: het Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen en de website wanda.be, die per land advies geeft. De FOD Buitenlandse Zaken informeert op zijn beurt over de toegangsvoorwaarden en de gebieden waarvoor een reiswaarschuwing geldt.
Door muggen overgedragen ziekten
Ziekten die door muggen worden overgedragen zijn de meest voorkomende ziekten bij reizigers, alsook de ziekten die het gemakkelijkst met elkaar verward kunnen worden.
Malaria wordt overgedragen door een mug die tussen zonsondergang en zonsopgang steekt. Het is de ernstigste reisziekte en het ziekteverloop kan zeer snel zijn. De ziekte komt vooral voor in Sub-Sahara-Afrika, evenals in bepaalde regio’s van Azië en Zuid-Amerika. Malaria kan worden voorkomen door een behandeling met geneesmiddelen, niet door een vaccin.
Dengue (knokkelkoorts) wordt overgedragen door een mug die vooral aan het begin en het einde van de dag actief is. De ziekte komt voor in de meeste tropische gebieden en kent epidemische uitbraken, ook in stedelijke gebieden.
Chikungunya wordt overgedragen door dezelfde mug als dengue en lijkt er sterk op, maar gaat vaak gepaard met ernstigere en langdurigere gewrichtspijn.
Het zikavirus komt in dezelfde regio’s voor, maar is vaker aangetroffen in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied. Het grootste risico betreft de zwangerschap: een infectie die tijdens deze periode wordt opgelopen, kan de ontwikkeling van de foetus beïnvloeden. Zwangere vrouwen, evenals vrouwen die van plan zijn zwanger te worden, moeten dit met hun arts bespreken voordat ze een reis naar deze bestemmingen boeken.
Ziekten die verband houden met water en voeding
Deze ziekten worden opgelopen door te drinken, te eten en soms zelfs gewoon door de tanden te poetsen.
Tyfus wordt overgedragen via besmet water of voedsel. De ziekte uit zich in koorts die geleidelijk toeneemt, gepaard gaande met spijsverteringsklachten en een uitgesproken gevoel van uitputting.
Hepatitis A wordt op dezelfde manier overgedragen. De incubatietijd is lang: de ziekte breekt vaak pas enkele weken na terugkeer uit.
Reizigersdiarree, of ‘turista’, komt veruit het meest voor. In de overgrote meerderheid van de gevallen is het een onschuldige aandoening, maar het wordt zorgwekkend als het lang aanhoudt of gepaard gaat met koorts of bloed in de ontlasting.
Door contact overdraagbare ziekten
Hondsdolheid wordt overgedragen door een beet, kras of het likken van een wond door een besmet dier. Zwerfhonden, apen, vleermuizen: was de wond na elk contact grondig en raadpleeg onmiddellijk een arts, ongeacht of u bent ingeënt of niet.
Bilharziose wordt opgelopen door te zwemmen in zoet water in bepaalde regio’s, voornamelijk in Afrika. De parasiet dringt door de huid heen. Vandaar een eenduidige richtlijn: niet zwemmen in zoet water in de betreffende gebieden, zelfs niet in meren en rivieren die als schoon bekend staan.
De overdracht van tropische ziekten
De vector (de overbrenger van de ziekte) geeft aan waar u op moet letten.
Bij malaria, dengue, chikungunya en zika wordt de ziekteverwekker overgedragen via een muggenbeet. De mug zelf is niet ziek: hij draagt de ziekte alleen maar over. Hij raakt besmet door een drager te steken en draagt de ziekteverwekker vervolgens over bij een volgende steek. Daarom neemt het risico toe op plaatsen waar veel mensen wonen en veel muggen voorkomen.
Er zijn echter verschillen: de malariamug steekt ’s nachts, de denguemug overdag. Zich alleen ’s nachts beschermen is dus niet voldoende.
Het zikavirus wordt voornamelijk door een mug overgedragen, maar kan ook seksueel of van de moeder op de foetus worden overgedragen.
Bij tyfus, hepatitis A en reizigersdiarree vindt de overdracht plaats via het spijsverteringsstelsel. Water en rauw of onvoldoende gekookt voedsel zijn de belangrijkste overbrengers.
Bij hondsdolheid en bilharziose is contact voldoende: een beet bij de eerste, zwemmen in zoet water bij de tweede ziekte.
Door muggen overgedragen ziekten worden niet van de ene persoon op de andere overgedragen: u draagt malaria niet over naar uw naasten, en u loopt het ook niet op van een zieke reisgenoot.
Spijsverteringsziekten worden daarentegen wel van persoon tot persoon overgedragen: tyfus en hepatitis A verspreiden zich via de fecaal-orale weg, en goede handhygiëne beschermt zowel uw omgeving als uzelf.
Welke symptomen moeten u alert maken?
Veelvoorkomende signalen, en waarom ze misleidend zijn
Het probleem is dat de meeste van deze ziekten beginnen als een ‘gewone’ griep.
Koorts, hoofdpijn, spierpijn, extreme vermoeidheid, soms misselijkheid. Er is dus niets dat op het eerste gezicht malaria onderscheidt van dengue, of van een simpel virus dat u in het vliegtuig hebt opgelopen.
Juist daarom moet u niet zelf een diagnose stellen. Elke koortsaanval die tijdens of na een verblijf in een tropisch gebied optreedt, is reden voor medisch advies, en de doorslaggevende informatie die u aan de arts moet geven, is deze: waar u bent geweest, en wanneer.
Bij bepaalde symptomen moet u onmiddellijk een arts raadplegen: hoge koorts, verwarring of ongewone slaperigheid, herhaaldelijk braken, bloedingen, een uitgebreide huiduitslag, ademhalingsmoeilijkheden of bloederige diarree.
De incubatietijden, per ziekte
De incubatietijden van tropische ziekten verschillen per ziekte. Raadpleeg voor exacte informatie de gegevens van het Instituut voor Tropische Ziekten in Antwerpen.
Deze termijnen dienen als richtlijn om alert te blijven, niet om een diagnose te stellen. Alleen een arts kan daarover beslissen!
Symptomen bij terugkeer uiten zich soms pas maanden later
Dit is het punt dat het vaakst over het hoofd wordt gezien, en dat de zwaarste gevolgen heeft.
Veel reizigers gaan ervan uit dat het risico geweken is zodra de koffer is uitgepakt. Hepatitis A breekt echter vaak pas een maand na de blootstelling uit, en bepaalde vormen van malaria kunnen zich zelfs nog veel later manifesteren.
Goed om te weten: meld de ondernomen reis gedurende de drie maanden na een verblijf in een tropisch gebied systematisch aan elke arts die u raadpleegt, zelfs als het om een klacht gaat die op het eerste gezicht niets met uw reis te maken lijkt te hebben. Deze informatie kan de diagnose sturen en soms belangrijke tijd besparen.
Hoe kunt u zichzelf vóór en tijdens de reis beschermen?
Bescherming tegen beten: de meest effectieve maatregel
Bescherming tegen insectenbeten biedt in één keer bescherming tegen het grootste aantal ziekten en is zonder vporschrift verkrijgbaar.
- Gebruik een insectenwerend middel dat geschikt is voor het gebied dat u bezoekt, breng het aan op onbedekte lichaamsdelen en herhaal dit volgens de aanwijzingen van de fabrikant.
- Dekkende kleding, met lange mouwen en broekspijpen, vooral bij zonsondergang en zonsopgang. Let ook op dunne en lichte kleding: die biedt geen bescherming tegen muggenbeten! Bepaalde kleuren, bepaalde geuren en de CO₂ die we uitademen kunnen muggen ook aantrekken.
- Een geïmpregneerd muskietennet zodra de kamer niet voorzien is van airconditioning of niet goed afgesloten is.
- Wees overdag waakzaam in gebieden waar dengue voorkomt, aangezien de mug daar overdag steekt.
Preventieve behandeling tegen malaria
In de betreffende gebieden wordt vóór vertrek een preventieve geneeskundige behandeling tegen malaria voorgeschreven. De keuze hangt af van de regio, de duur van het verblijf, uw medische voorgeschiedenis en uw lopende behandelingen: er bestaat geen universeel behandelingsschema.
In België verloopt het voorschrijven via uw huisarts of via een raadpleging bij een reiskliniek. Gespecialiseerde centra, waaronder dat van het Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen, beschikken over actuele aanbevelingen per gebied.
Drie regels bepalen de doeltreffendheid ervan: begin ermee vóór aankomst in het gebied, onderbreek de behandeling niet tijdens het verblijf en zet ze na terugkeer voort gedurende de voorgeschreven periode. Juist deze laatste fase wordt het vaakst verwaarloosd, terwijl deze nog steeds bescherming biedt.
Geen enkele preventieve behandeling biedt volledige bescherming. Men moet altijd alert blijven op koorts, zelfs wanneer de behandeling strikt is gevolgd.
Water, voeding en hygiëne
De volgende tips kunnen helpen om een groot aantal risico’s te vermijden:
- Drink alleen water uit verzegelde flessen of gezuiverd water, ook om uw tanden te poetsen.
- Gebruik geen ijsblokjes waarvan u de herkomst niet kent.
- Eet voedsel dat gekookt en warm geserveerd wordt, in plaats van rauw of lauw.
- Fruit dat u zelf schilt.
- Was regelmatig uw handen, of gebruik een hydroalcoholische oplossing als er geen water beschikbaar is.
- Ga niet zwemmen in zoet water in gebieden waar bilharziose voorkomt.
Welke vaccinaties?
Voor verschillende tropische ziekten is een vaccin beschikbaar, met name voor hepatitis A, tyfus, gele koorts en hondsdolheid. Of deze voor u relevant zijn, hangt af van uw bestemming, de duur van uw verblijf en uw persoonlijke situatie. Houd er rekening mee dat u enkele weken op voorhand moet beginnen met het vaccinatieschema.
Dit onderwerp wordt uitgebreid behandeld in onze speciale gids: Vaccinaties en reizen: welke zijn nodig, welke bijwerkingen zijn er?
Malaria valt niet onder vaccinatie: preventie gebeurt door middel van medicatie.
Wat doen als er tijdens de reis symptomen optreden?
Ter plaatse medische hulp zoeken: tot wie kunt u zich wenden?
In endemische gebieden moet u elke koortsaanval onmiddellijk laten onderzoeken. Bij malaria kan een vertraging van enkele dagen de prognose beïnvloeden.
Het is echter moeilijk om in een onbekend land een betrouwbare arts te vinden: men weet niet welke instelling men moet raadplegen, welk niveau van zorg men kan verwachten, en soms spreekt men de taal niet. Uw bijsgtandsverlener of de Belgische ambassade ter plaatse kan u doorverwijzen naar een geschikte arts of instelling.
Vermeld altijd de bezochte regio’s, de data van het verblijf en de eventuele preventieve behandeling. Deze informatie is nuttig voor elke diagnose.
De rol van medische hulp en medische repatriëring
Medische bijstand speelt hier een cruciale rol: de bijstandsverlener zorgt voor het zoeken naar de juiste instelling, brengt u ermee in contact en beheert de opvolging van uw dossier.
Dankzij uw Redion bijstand zoeken onze teams de geschikte zorginstelling, komen ze tussen in de medische kosten volgens de vastgestelde voorwaarden en beslissen ze samen met de artsen of medische repatriëring noodzakelijk is.
Wanneer moet u na terugkeer een arts raadplegen?
Wacht niet, maar ga meteen naar de dokter zodra er een symptoom optreedt!
Raadpleeg snel een arts bij koorts, diarree die langer dan 48 uur aanhoudt, aanhoudende ongewone vermoeidheid, gele verkleuring van de huid of ogen, of huiduitslag.
En blijf dit de komende drie maanden doen: geef aan elke arts die u raadpleegt aan dat u op reis geweest bent.
Als de diagnose op zich laat wachten of als de symptomen terugkeren, is een raadpleging bij een specialist noodzakelijk. België beschikt over verschillende reisklinieken, en het Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen is toonaangevend op het gebied van deze aandoeningen.
Gaat u op reis naar een tropisch gebied? Controleer dan uw dekking voordat u vertrekt.
Veelgestelde vragen over tropische ziekten
De minimale incubatietijd bedraagt ongeveer zeven dagen, en de eerste symptomen treden meestal op binnen een maand na de blootstelling. Sommige vormen van de parasiet blijven echter veel langer sluimerend aanwezig en openbaren zich pas enkele maanden na terugkeer. Elke koortsaanval die optreedt na een verblijf in een malariagebied, zelfs als deze laat optreedt en zelfs bij preventieve behandeling, is daarom een reden voor een snelle medische raadpleging.



